Kính viễn vọng Euclid mở màn bản đồ vũ trụ ba chiều

Dự án kính viễn vọng Euclid vừa chính thức phát hành đợt dữ liệu DR1-Foundation vào ngày 12/11/2026. Kho dữ liệu ghi nhận hơn 900 triệu thiên hà cùng 15.000 thấu kính hấp dẫn mạnh. Đây là bước tiến then chốt để xây dựng bản đồ không gian ba chiều lớn nhất vũ trụ. Công trình này hướng tới mục tiêu giải mã bí ẩn vật chất tối và năng lượng tối.

Kính viễn vọng Euclid công bố kho dữ liệu 1,7 triệu GB

Cơ quan Vũ trụ Châu Âu phát hành đợt dữ liệu DR1-Foundation vào ngày 12/11/2026. Thông tin được công bố trong thông cáo báo chí của Cơ quan Vũ trụ Châu Âu. Sự kiện này đánh dấu bước phát triển quan trọng kể từ đợt phóng vào giữa năm 2023.

Thiết bị đã quét qua diện tích khảo sát rộng 1.900 độ vuông bầu trời. Vùng quan sát này tương đương diện tích bao phủ của 9.500 lần Mặt Trăng tròn. Quy mô hiện tại chiếm khoảng 14% tổng diện tích bầu trời theo kế hoạch khảo sát.

Khối lượng dữ liệu trong đợt phát hành đầu tiên này đạt khoảng 1,7 triệu GB. Kính viễn vọng Euclid từng thử nghiệm với các vùng trời hẹp hơn trước đó. Toàn bộ dữ liệu hiện được mở quyền truy cập cho giới nghiên cứu toàn cầu.

Theo báo cáo trên The Guardian, đài quan sát vận hành tại điểm Lagrange L2. Vị trí này cách Trái Đất 1,5 triệu km trong không gian sâu. Khoảng cách đó giúp thiết bị tránh hoàn toàn hiện tượng nhiễu động từ khí quyển.

Hơn 900 triệu thiên hà và kho báu thấu kính hấp dẫn

Tập dữ liệu ghi nhận vị trí của hơn 900 triệu thiên hà trong vũ trụ. Thiết bị đồng thời phát hiện hơn 60 triệu ứng viên chuẩn tinh sáng rực. Các chuẩn tinh này hoạt động nhờ những lỗ đen siêu lớn ở trung tâm thiên hà xa xôi.

Đài quan sát cũng thu thập thành công quang phổ của hơn 160 triệu nguồn sáng. Phép đo quang phổ giúp xác định chính xác khoảng cách của từng thiên hà. Nhờ đó, kính viễn vọng Euclid có thể xếp đặt các thiên thể vào mô hình ba chiều.

Phát hiện nổi bật nhất là khoảng 15.000 ứng viên thấu kính hấp dẫn mạnh. Hiện tượng này xảy ra khi thiên hà phía trước bẻ cong ánh sáng của thiên hà phía sau. Số lượng thấu kính ghi nhận đợt này gấp 15 lần dữ liệu tích lũy trước đây.

Độ phân giải sắc nét từ kính viễn vọng Euclid

Hình ảnh nhóm thiên hà Messier 81 thể hiện rõ năng lực chụp ảnh của kính Euclid. Cảm biến quang học VIS và thiết bị NISP đã ghi lại chi tiết các nhánh xoắn ốc. Những đám mây bụi liên sao hiện lên sắc nét cùng các thiên hà lùn đồng hành.

Trường nhìn rộng kết hợp cùng độ nét cao tạo nên ưu thế lớn cho thiết bị. Các nhà khoa học có thể quan sát cấu trúc của từng thiên thể riêng lẻ. Họ cũng dễ dàng theo dõi mối liên kết giữa các cụm thiên hà quy mô lớn.

Vì sao kính viễn vọng Euclid mở ra bước ngoặt giải mã vũ trụ tối?

Mục tiêu cốt lõi của kính viễn vọng Euclid là nghiên cứu vật chất tối và năng lượng tối. Hai thành phần vô hình này chiếm phần lớn mật độ năng lượng của toàn vũ trụ. Chúng hoàn toàn không phát ra ánh sáng và không tương tác trực tiếp với bức xạ điện từ.

Các nhà thiên văn nhận biết vật chất tối thông qua lực hấp dẫn tác động lên không thời gian. Khối lượng vô hình này làm cong đường truyền của ánh sáng từ các nguồn sáng xa xôi. Kính viễn vọng Euclid tận dụng hiện tượng thấu kính để đo đạc sự phân bố đó.

Kiểm chứng hạt vật chất tối qua vòng sáng Einstein

Hiện tượng thấu kính hấp dẫn chịu sự chi phối từ quầng vật chất tối quanh thiên hà. Giới khoa học phân tích 15.000 hệ thấu kính vừa tìm thấy. Qua đó, họ có thể kiểm tra các giả thuyết vật lý hạt. Hình dạng vòng cung Einstein sẽ giúp sàng lọc những mô hình hạt không phù hợp.

Đồng thời, quang phổ của hơn 160 triệu nguồn sáng cung cấp tọa độ chiều sâu chuẩn xác. Các nhà nghiên cứu có thể tái hiện sự tiến hóa của mạng lưới vũ trụ qua thời gian. Năng lượng tối sẽ lộ diện qua sự tăng tốc giãn nở của không gian vũ trụ.

Công nghệ quang học tiên tiến này mở đường cho nhiều ứng dụng thị giác hiện đại. Điều đó gợi nhớ các thiết bị quang học đời mới. Điển hình như kính thông minh Intelligent Eyewear với cảm biến thị giác thu nhỏ.

Chặng đường tiếp theo của kính viễn vọng Euclid trên quỹ đạo

Dự án này do Liên minh Euclid Consortium triển khai với quy mô hợp tác quốc tế sâu rộng. Tổ chức quy tụ hơn 2.000 nhà khoa học từ 300 viện nghiên cứu. Các viện này thuộc 15 quốc gia châu Âu cùng nhiều đối tác quốc tế. Họ đảm nhận việc phát triển công cụ khoa học và xử lý luồng dữ liệu khổng lồ.

Đợt phát hành DR1-Foundation hiện mới chỉ bao phủ khoảng 14% diện tích mục tiêu khảo sát. Kính viễn vọng Euclid sẽ tiếp tục hành trình quét bầu trời trong những năm tới. Khối lượng thông tin kỳ vọng sẽ tăng trưởng liên tục theo từng chu kỳ quan sát.

Bản đồ mạng lưới vũ trụ hoàn chỉnh trong tương lai

Dựa trên tốc độ ghi nhận hiện tại, các nhà khoa học đưa ra những dự báo khả quan. Tổng số thấu kính hấp dẫn mạnh có thể đạt mốc 170.000 hệ thống khi hoàn thành khảo sát. Đây sẽ là nguồn dữ liệu vô giá cho các mô hình học máy tự động.

Mục tiêu tiếp theo của sứ mệnh là đợt công bố toàn diện Data Release 1. Đợt phát hành mới sẽ bổ sung thêm các nghiên cứu đo đạc về thấu kính hấp dẫn yếu. Bản đồ ba chiều hoàn chỉnh sẽ mô phỏng vị trí của mọi sợi vật chất tối.

Ý nghĩa từ kính viễn vọng Euclid và cột mốc cần theo dõi

Đợt phát hành DR1-Foundation khẳng định hiệu quả vận hành ổn định của kính viễn vọng Euclid. Thiết bị duy trì hiệu suất bền bỉ sau 13 tháng làm việc liên tục ngoài không gian sâu. Kho dữ liệu ghi nhận hơn 900 triệu thiên hà cùng 1,7 triệu GB. Đây là tiền đề vững chắc cho ngành thiên văn học.

Độc giả theo dõi lĩnh vực vũ trụ tại chuyên mục Khoa học của Tức Thời nên chú ý mốc tiếp theo. Đó là đợt phát hành toàn diện Data Release 1. Bản đồ vũ trụ ba chiều mở rộng sẽ ra mắt thời điểm đó. Bản đồ mới giúp nhân loại tiến gần lời giải cho bản chất vũ trụ tối.

Nguồn tham khảo

• Cơ quan Vũ trụ Châu Âu (ESA): Euclid lays the foundation for its best-ever 3D map of the Universe
• The Guardian: European survey reveals 900m galaxies – and possibly secrets of ‘dark universe’
• Live Science: Euclid space telescope shares first major data release
• Cơ quan Vũ trụ Châu Âu (ESA): Euclid mission overview and specifications